Obraz kubistyczny potrafi na pierwszy rzut oka wyglądać jak układ przypadkowych figur, ale za jego pozornym chaosem stoi bardzo precyzyjna konstrukcja. Pokażę, po czym rozpoznać kubizm, czym różni się odmiana analityczna od syntetycznej, które dzieła i artyści są najważniejsi oraz jak samodzielnie czytać taką kompozycję.
Najważniejsze informacje o malarstwie kubistycznym
- Istota kubizmu polega na rozbiciu przedmiotów na geometryczne formy i pokazaniu ich z kilku punktów widzenia.
- Najważniejsi twórcy to Pablo Picasso, Georges Braque i Juan Gris.
- Kubizm analityczny ograniczał kolor i rozkładał przedmioty na drobne płaszczyzny.
- Kubizm syntetyczny upraszczał formy, wprowadzał mocniejsze barwy, litery oraz technikę kolażu.
- Polskim śladem tego kierunku był przede wszystkim formizm, widoczny między innymi u Zbigniewa Pronaszki i Tytusa Czyżewskiego.
Po czym rozpoznać obraz kubistyczny
Kubizm narodził się na początku XX wieku jako sprzeciw wobec przekonania, że obraz powinien wiernie odtwarzać wygląd świata. Artyści chcieli pokazać nie tylko to, co widzi oko, lecz także to, co wiemy o przedmiocie. Dlatego twarz może jednocześnie ukazywać profil i spojrzenie na wprost, a stół może zostać przedstawiony z kilku stron naraz.
Najłatwiej zacząć od kształtów. W obrazach kubistycznych pojawiają się płaszczyzny, ostre kąty, walce, stożki i uproszczone bryły. Nie chodzi jednak o zwykłe zamienienie ludzi i przedmiotów w sześciany. Artysta rozkłada rzeczywistość na elementy, a potem buduje ją ponownie według własnych zasad.
- Wielokrotna perspektywa pozwala oglądać przedmiot z kilku stron jednocześnie.
- Geometryzacja upraszcza ciało, twarz, instrumenty i elementy krajobrazu.
- Spłaszczona przestrzeń osłabia tradycyjną głębię i zbliża obraz do płaskiej konstrukcji.
- Ograniczona paleta często obejmuje szarości, brązy, oliwkowe zielenie i ochry, zwłaszcza w kubizmie analitycznym.
- Znaki i litery mogą zastępować fragment przedmiotu albo przypominać, że oglądamy obraz, a nie okno na świat.
Typowy błąd polega na uznawaniu każdego obrazu z trójkątami i kwadratami za kubistyczny. Sama geometria nie wystarcza. Liczy się także sposób organizacji przestrzeni oraz próba pokazania przedmiotu bardziej całościowo niż pozwala na to pojedynczy punkt widzenia.
Dwie odmiany kubizmu i dwa sposoby budowania obrazu
Najczęściej mówi się o dwóch głównych fazach tego kierunku. Granice między nimi nie są absolutne, ale ten podział bardzo pomaga zrozumieć, dlaczego jedne obrazy wydają się trudne do odczytania, a inne są bardziej dekoracyjne i wyraziste.
Kubizm analityczny
Kubizm analityczny rozwijał się przede wszystkim około lat 1909-1912. Picasso i Braque rozbijali przedmioty na wiele nakładających się płaszczyzn. Gitara, butelka, skrzypce czy twarz pozostawały rozpoznawalne, lecz ich kontury przenikały się z tłem.
Kolor schodził na drugi plan. Dominowały brązy, szarości i przygaszone zielenie, ponieważ najważniejsza była analiza formy oraz relacji przestrzennych. Patrząc na taki obraz, nie zawsze od razu rozpoznamy temat. Trzeba pozwolić oku powoli wyłowić fragmenty kształtów.
Kubizm syntetyczny
Około 1912 roku artyści zaczęli upraszczać wcześniejsze, bardzo rozdrobnione kompozycje. Kubizm syntetyczny nie tyle rozkładał rzeczywistość, ile składał nowy obraz z wybranych znaków, kolorów i materiałów. Pojawiały się większe, czytelniejsze płaszczyzny oraz mocniejsze kontrasty.
W tej fazie rozwinęła się technika papier collé, czyli przyklejanie do obrazu fragmentów papieru, gazet, tapet lub imitacji drewna. Kolaż nie był ozdobnym dodatkiem. Zmuszał widza do zadania pytania, gdzie kończy się rzeczywisty materiał, a zaczyna malarskie przedstawienie.
| Cecha | Kubizm analityczny | Kubizm syntetyczny |
|---|---|---|
| Okres rozwoju | około 1909-1912 | od około 1912 roku |
| Forma | mocno rozbita i wielopłaszczyznowa | uproszczona i bardziej zwarta |
| Kolor | stonowany, często monochromatyczny | śmielszy i bardziej kontrastowy |
| Materiały | głównie farba | farba, litery i elementy kolażu |
| Odbiór | wymaga cierpliwego analizowania | częściej działa przez znak, rytm i skojarzenie |
Najważniejsze obrazy i artyści, od których warto zacząć
Najsilniej z kubizmem kojarzą się Pablo Picasso i Georges Braque. Ich współpraca w Paryżu doprowadziła do jednej z największych przemian w sztuce XX wieku. Nie tworzyli identycznie, ale przez kilka lat wzajemnie testowali możliwości tej samej idei, porównując efekty i przesuwając granice malarstwa.
Pablo Picasso
„Panny z Awinionu” z 1907 roku nie są jeszcze typowym obrazem kubistycznym, ale często uznaje się je za ważny etap prowadzący do powstania kierunku. Zdeformowane postacie, ostre kontury i nietypowe ujęcie ciała zapowiadają odejście od klasycznej perspektywy.
W późniejszych pracach Picasso konsekwentnie rozbijał portret i martwą naturę. W obrazie „Dziewczyna z mandoliną” forma staje się niemal zagadką złożoną z przezroczystych płaszczyzn. To dobry przykład tego, że kubizm nie ma wyłącznie szokować. Ma zmienić sposób, w jaki widz rekonstruuje oglądany przedmiot.
Georges Braque
Braque szczególnie chętnie malował instrumenty, stoły, butelki i wnętrza. Jego prace, między innymi „Mężczyzna z gitarą”, pokazują, jak z kilku fragmentów można zbudować sugestię całego przedmiotu.
W jego malarstwie zwraca uwagę spokojniejszy rytm kompozycji. Tam, gdzie Picasso często wprowadzał napięcie i gwałtowną deformację, Braque budował bardziej stonowaną, niemal muzyczną strukturę. Dla mnie to właśnie jego obrazy najlepiej pokazują, że kubizm może być jednocześnie intelektualny i zmysłowy.
Przeczytaj również: Opus w muzyce - Co oznacza op. i op. posth.? Rozwiej wątpliwości!
Juan Gris
Juan Gris dołączył do najważniejszych przedstawicieli kubizmu syntetycznego. Jego kompozycje są zwykle bardziej klarowne, kolorystycznie uporządkowane i dekoracyjne. Widać w nich, że kubizm może prowadzić nie tylko do trudnej analizy, lecz także do harmonijnego układu barw i rytmów.
Warto oglądać tych trzech artystów razem, ale nie wrzucać ich do jednego worka. Picasso częściej podważał stabilność przedstawienia, Braque badał strukturę przestrzeni, a Gris nadawał kubistycznej metodzie większą przejrzystość.
Kubizm w polskiej sztuce nie był prostą kopią Paryża
Wpływy kubizmu szybko dotarły do Polski, szczególnie do środowisk awangardowych. Najważniejszym lokalnym zjawiskiem związanym z tym językiem artystycznym był formizm, rozwijający się mniej więcej w latach 1917-1922. Artyści korzystali z geometryzacji i deformacji, ale łączyli je z rodzimą tradycją, folklorem i tematami religijnymi.
Zbigniew Pronaszko wykorzystywał kubistyczne uproszczenia w portretach i aktach. Jego postacie nie są jedynie ćwiczeniem z geometrii. Zdeformowana sylwetka zachowuje emocjonalny ciężar, a podział tła na wyraźne pola wzmacnia wrażenie napięcia.
Interesującą drogę wybrał Tytus Czyżewski, który łączył kubistyczne rozbicie płaszczyzny z futuryzmem, poezją i inspiracjami sztuką ludową. W jego pracach obraz staje się dynamicznym układem rytmów, a nie tylko przedstawieniem konkretnego przedmiotu.
Osobne miejsce zajmuje Tadeusz Makowski. Nie był kubistą w ścisłym, historycznym sensie, ale jego uproszczone postacie, geometryczne głowy i mocna konstrukcja obrazu pokazują, jak twórczo można przetworzyć kubistyczne doświadczenie. To ważne rozróżnienie, bo wpływ kierunku nie oznacza automatycznie przynależności do niego.
Jak patrzeć na obraz kubistyczny, żeby go naprawdę zrozumieć
Nie zaczynam od pytania „co to przedstawia?”. W przypadku kubizmu lepiej najpierw sprawdzić, jak obraz jest zbudowany. Temat często ujawnia się dopiero po zauważeniu rytmu linii, powtarzających się kątów i miejsc, w których forma przechodzi w tło.
- Znajdź największe płaszczyzny. Zobacz, czy tworzą ciało postaci, blat stołu, ścianę albo fragment instrumentu.
- Poszukaj kilku punktów widzenia. Sprawdź, czy nos, oko, szyja lub przedmiot są pokazane w sposób niemożliwy z jednej pozycji obserwatora.
- Oddziel temat od konstrukcji. Najpierw rozpoznaj kształty, dopiero później nazwij przedstawioną rzecz.
- Zwróć uwagę na kolor. Przygaszona paleta może sugerować kubizm analityczny, a mocne barwy i wyraźne znaki kubizm syntetyczny.
- Sprawdź materiały. Fragment gazety, tapety lub imitacji drewna może być częścią kolażu, a nie namalowanym wzorem.
Nie ma potrzeby od razu znać pełnej historii każdego dzieła. Wystarczy zauważyć, że obraz nie udaje neutralnego widoku. Kubista twórca mówi widzowi wprost, że patrzenie jest procesem składania informacji, a nie biernym odbieraniem gotowego obrazu.
Dlaczego te obrazy nadal przyciągają uwagę
Kubizm nie stracił znaczenia, ponieważ dotknął problemu, który wykracza poza historię sztuki. Każdego dnia składamy rzeczywistość z fragmentów, wspomnień, obrazów i różnych punktów widzenia. Kubistyczne płótno pokazuje ten proces w skondensowanej, wizualnej formie.
Jego siła tkwi również w tym, że nie podaje jednej oczywistej odpowiedzi. Ten sam układ może być jednocześnie twarzą, maską, profilem i kompozycją abstrakcyjnych linii. Im dłużej patrzymy, tym więcej relacji zaczynamy dostrzegać, choć obraz nie staje się przez to całkowicie jednoznaczny.
W dekoracji wnętrz motywy kubistyczne działają najlepiej wtedy, gdy mają wokół siebie trochę przestrzeni. Nadmiar geometrycznych wzorów, intensywnych kolorów i konkurujących dekoracji może osłabić efekt. Jeden mocny obraz często robi większe wrażenie niż ściana pełna przypadkowych reprodukcji.
Na co zwrócić uwagę, wybierając obraz w tym stylu
Jeżeli szukam obrazu inspirowanego kubizmem do wnętrza, najpierw patrzę na jego kompozycję, a dopiero później na nazwę stylu. Dobra praca powinna mieć wyraźny porządek pod pozornym chaosem. Same figury geometryczne i jaskrawe kolory nie tworzą jeszcze przekonującej wypowiedzi artystycznej.
Warto rozróżnić oryginalne dzieło, grafikę, reprodukcję i współczesną dekorację inspirowaną kubizmem. Każda z tych opcji może mieć sens, ale różni się wartością artystyczną, trwałością i ceną. Przy zakupie oryginału znaczenie mają między innymi autor, technika, proweniencja oraz stan zachowania, a nie tylko efekt wizualny.
Najczęściej przeceniany jest sam podpis „kubistyczny”. Znacznie ważniejsze są świadome decyzje formalne: sposób prowadzenia linii, relacja między figurą a tłem, konsekwencja kolorystyczna i to, czy deformacja coś komunikuje. Jeśli obraz po chwili oglądania nadal działa wyłącznie jako dekoracyjny wzór, prawdopodobnie korzysta z powierzchownych cech kierunku.
Kubizm najlepiej poznaje się przez porównywanie. Zestawienie spokojnego obrazu Braque’a z dynamiczną kompozycją Picassa i bardziej uporządkowanym dziełem Juana Grisa szybko pokazuje, że nie istnieje jeden model malarstwa kubistycznego. Jest za to wspólna idea, by patrzeć na rzeczywistość szerzej niż z jednego, nieruchomego punktu.
